ઉજ્જૈન: કાળના અધિપતિ ભગવાન મહાકાલની નગરી અને ભારતનું ઐતિહાસિક તીર્થધામ

મધ્યપ્રદેશ રાજ્યમાં પવિત્ર ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે વસેલું ‘ઉજ્જૈન’ (Ujjain) ભારતનાં સૌથી પ્રાચીન અને આધ્યાત્મિક શહેરોમાંનું એક છે. પ્રાચીન કાળમાં ‘અવંતિકા’ કે ‘ઉજ્જયિની’ તરીકે ઓળખાતી આ નગરી મહાન રાજા વિક્રમાદિત્યની રાજધાની હતી. ઉજ્જૈન માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ તે હિન્દુ ધર્મ, સંસ્કૃતિ, અને ખગોળશાસ્ત્રનું એક જીવંત કેન્દ્ર છે.   

અહીં ડગલે ને પગલે મંદિરો અને આશ્રમો આવેલા છે, પરંતુ આ નગરીની ઓળખ તેના રોમ-રોમમાં વસેલા ભગવાન શિવ એટલે કે ‘મહાકાલ’ થી છે.

મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ: ઉજ્જૈનનું હૃદય

ઉજ્જૈનની યાત્રા ભગવાન મહાકાલેશ્વરના દર્શન વિના અધૂરી છે.

• દક્ષિણામુખી શિવલિંગ: ભારતમાં આવેલા ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો પૈકી મહાકાલેશ્વર એકમાત્ર એવું જ્યોતિર્લિંગ છે, જે દક્ષિણામુખી છે (જેનું મુખ દક્ષિણ દિશા તરફ છે). તાંત્રિક પરંપરામાં આનું ખૂબ જ મોટું મહત્વ છે.

• ભસ્મ આરતી: અહીની વહેલી સવારે થતી ‘ભસ્મ આરતી’ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. અગાઉ આ આરતીમાં તાજી ચિતાની ભસ્મનો ઉપયોગ થતો હતો, જોકે હવે તેને પ્રતીકાત્મક રીતે અન્ય ભસ્મથી કરવામાં આવે છે. આ આરતીના દર્શન કરવા એ દરેક શિવભક્તનું સપનું હોય છે.

• શ્રી મહાકાલ લોક: તાજેતરમાં જ મંદિર પરિસરમાં એક ભવ્ય ‘મહાકાલ લોક કોરિડોર’ બનાવવામાં આવ્યો છે. આ કોરિડોરમાં શિવપુરાણની કથાઓને દર્શાવતી સુંદર મૂર્તિઓ અને ભીંતચિત્રો બનાવવામાં આવ્યા છે, જે રાત્રિના સમયે રોશનીમાં અત્યંત મનમોહક લાગે છે.

ઉજ્જૈનના અન્ય પ્રમુખ અને અદભુત આકર્ષણો

મહાકાલ ઉપરાંત ઉજ્જૈનમાં એવા ઘણા સ્થાનો છે જેનો ઇતિહાસ તમને આશ્ચર્યચકિત કરી દેશે:

• કાળ ભૈરવ મંદિર: આ આખા વિશ્વનું કદાચ એકમાત્ર એવું મંદિર હશે જ્યાં ભગવાનને પ્રસાદ તરીકે ‘મદિરા’ (દારૂ) ચઢાવવામાં આવે છે. ભક્તો દ્વારા અપાયેલો શરાબ પૂજારી એક રકાબીમાં કાઢીને ભગવાનની મૂર્તિના મુખ પાસે રાખે છે અને તે ચમત્કારિક રીતે ગાયબ થઈ જાય છે.

• સાંદીપનિ આશ્રમ: આ એ જ પવિત્ર વિદ્યાલય છે જ્યાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ, તેમના મોટા ભાઈ બલરામ અને તેમના પરમ મિત્ર સુદામાએ ગુરુ સાંદીપનિ પાસેથી ૬૪ દિવસમાં ૬૪ કલાઓનું શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.

• હરસિદ્ધિ માતાનું મંદિર: આ મંદિર ૫૧ શક્તિપીઠોમાંનું એક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અહીં માતા સતીની કોણી પડી હતી. આ મંદિરમાં આવેલા બે વિશાળ દીપસ્તંભો જ્યારે નવરાત્રી દરમિયાન પ્રગટાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું દ્રશ્ય અદભુત હોય છે.

• વેધશાળા (જંતર મંતર): ૧૮મી સદીમાં રાજા જયસિંહ દ્વિતીય દ્વારા નિર્મિત આ વેધશાળા પ્રાચીન ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. અહીં આજે પણ સૂર્ય અને ગ્રહોની સ્થિતિ ચોક્કસાઈથી માપી શકાય છે.

સિંહસ્થ કુંભ મેળો

ઉજ્જૈન એ ભારતના એ ચાર પવિત્ર સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં ‘કુંભ મેળો’ ભરાય છે. ઉજ્જૈનમાં દર ૧૨ વર્ષે ક્ષિપ્રા નદીના રામ ઘાટ પર ‘સિંહસ્થ કુંભ’ નું આયોજન થાય છે. આ સમય દરમિયાન દેશ-વિદેશમાંથી લાખો સાધુ-સંતો અને શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પવિત્ર સ્નાન કરવા ઉમટી પડે છે.

નિષ્કર્ષ

ઉજ્જૈન માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલું શહેર નથી, તે આસ્થાનું એક જીવંત સ્વરૂપ છે. અહીંની હવામાં ગુંજતા મંત્રો, મંદિરોમાં વાગતી ઘંટડીઓ અને ક્ષિપ્રા નદીની શાંતિ દર્શનાર્થીઓને એક અલગ જ આધ્યાત્મિક દુનિયામાં લઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ એકવાર ઉજ્જૈન જાય છે, તે આજીવન ‘જય શ્રી મહાકાલ’ ના રંગમાં રંગાઈ જાય છે.