પ્રાકૃતિક ખેતી (Natural Farming) આજના સમયમાં માત્ર એક વિકલ્પ નથી, પરંતુ માનવજાત અને પૃથ્વીને બચાવવા માટેની એકમાત્ર સંજીવની છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વધુ ઉત્પાદન મેળવવાની લ્હાયમાં આપણે ખેતરોમાં યુરિયા, ડીએપી (DAP) અને અત્યંત ઝેરી જંતુનાશક દવાઓનો આડેધડ ઉપયોગ કર્યો છે. આ રસાયણોને કારણે આપણી ફળદ્રુપ જમીન આજે બંજર અને ઝેરી બની ગઈ છે. એટલું જ નહીં, આ રસાયણો આપણા ખોરાક મારફતે આપણા શરીરમાં પ્રવેશીને કેન્સર, ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ જેવી ગંભીર બીમારીઓ નોતરી રહ્યા છે. આ ભયાનક પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે આજે ગુજરાત અને સમગ્ર દેશના ખેડૂતો ઝડપથી પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળી રહ્યા છે.
આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે જાણીશું કે આ ખેતી પદ્ધતિ શું છે, તેના ૪ મુખ્ય સ્તંભો કયા છે, ખાતર અને દવાઓ ઘરે કેવી રીતે બનાવી શકાય, અને તેનાથી ખેડૂત તથા ગ્રાહકને શું ફાયદા થાય છે.
૧. પ્રાકૃતિક ખેતી (Natural Farming) એટલે શું? (What is Natural Farming?)
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પ્રાકૃતિક ખેતી એટલે પ્રકૃતિના નિયમોને આધીન રહીને કરવામાં આવતી ખેતી, જેમાં બજારમાંથી ખરીદેલું કોઈપણ રાસાયણિક ખાતર કે ઝેરી દવા ખેતરમાં નાખવામાં આવતી નથી. આ ખેતી પદ્ધતિ સંપૂર્ણપણે ‘દેશી ગાય’ પર આધારિત છે. પદ્મશ્રી સુભાષ પાલેકરજીએ આ પદ્ધતિને ‘ઝીરો બજેટ નેચરલ ફાર્મિંગ’ (ZBNF) નામ આપ્યું છે, કારણ કે આમાં ખેડૂતે બજારમાંથી એક રૂપિયાની પણ વસ્તુ ખરીદવાની જરૂર પડતી નથી.
પ્રકૃતિની વ્યવસ્થા એવી છે કે જમીનમાં છોડને જરૂરી એવા તમામ પોષકતત્વો (નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ) વિપુલ પ્રમાણમાં રહેલા છે, પરંતુ તે એવા સ્વરૂપમાં છે જે છોડ સીધા લઈ શકતા નથી. દેશી ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્રમાં એવા કરોડો સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હોય છે, જે આ તત્વોને ઓગાળીને છોડને પચવાલાયક બનાવે છે.
૨. રાસાયણિક, ઓર્ગેનિક અને પ્રાકૃતિક ખેતી (Natural Farming) વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા ખેડૂત મિત્રો ઓર્ગેનિક ખેતી અને આ ખેતીને એક જ સમજે છે, પણ બંનેમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે:
• રાસાયણિક ખેતી: જેમાં યુરિયા, ડીએપી અને કેમિકલ પેસ્ટિસાઇડ્સનો ઉપયોગ થાય છે. ખેતીનો ખર્ચ ખૂબ ઊંચો આવે છે અને જમીન ખરાબ થાય છે.
• ઓર્ગેનિક (જૈવિક) ખેતી: આમાં રસાયણો વપરાતા નથી, પરંતુ બજારમાંથી મોંઘા વર્મી કમ્પોસ્ટ (અળસિયાનું ખાતર), બાયો-ફર્ટિલાઈઝર અને ઓર્ગેનિક દવાઓ ખરીદીને નાખવી પડે છે. આ ખેતી પણ ખર્ચાળ છે.
• પ્રાકૃતિક ખેતી: આ સંપૂર્ણ ઝીરો બજેટ ખેતી છે. ખાતર અને દવા ખેડૂત પોતાના ઘરે જ દેશી ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, લીમડો અને આંકડા જેવા પાંદડાઓમાંથી મફતમાં બનાવે છે.
૩. પ્રાકૃતિક ખેતીના ૪ મુખ્ય સ્તંભો (4 Pillars of Natural Farming)
જો તમારે આ પદ્ધતિથી સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદન લેવું હોય, તો નીચે દર્શાવેલા ૪ સિદ્ધાંતો કે પૈડાંઓ પર ખેતી કરવી ફરજિયાત છે:
(અ) બીજામૃત (Bijamrut) – બીજ સંસ્કાર
કોઈપણ પાક વાવતા પહેલા તેના બીજને રોગમુક્ત કરવા જરૂરી છે. બીજામૃત એ બીજને પટ આપવાની દેશી પદ્ધતિ છે.
• બનાવવાની રીત: ૫ કિલો દેશી ગાયનું છાણ, ૫ લિટર ગૌમૂત્ર, ૫૦ ગ્રામ ચૂનો અને ખેતરના શેઢાની મૂઠીભર માટીને ૨૦ લિટર પાણીમાં ભેળવીને બીજામૃત તૈયાર થાય છે.
• ફાયદો: આ મિશ્રણનો પટ આપીને વાવણી કરવાથી બીજજન્ય રોગો આવતા નથી, અંકુરણ ૧૦૦% થાય છે અને મૂળનો વિકાસ ઝડપી બને છે.
(બ) જીવામૃત (Jivamrut) – જમીન માટે અમૃત
જીવામૃત એ પ્રાકૃતિક ખેતી નો આત્મા છે. તે કોઈ ખાતર નથી, પરંતુ જમીનમાં અસંખ્ય મિત્ર જીવાણુઓ (Microbes) પેદા કરવાનું એક કલ્ચર છે.
• બનાવવાની રીત: એક ૨૦૦ લિટરના બેરલમાં ૧૦ કિલો દેશી ગાયનું તાજું છાણ, ૧૦ લિટર ગૌમૂત્ર, ૧ કિલો દેશી ગોળ, ૧ કિલો ચણા કે અડદનો લોટ અને ૧ ખોબો વડના ઝાડ નીચેની અથવા શેઢાની માટી લો. આ બધાને પાણીમાં બરાબર મિક્સ કરી ૪૮ થી ૭૨ કલાક સુધી છાંયડામાં સડવા દો. દિવસમાં બે વાર લાકડીથી ઘડિયાળની દિશામાં હલાવો.
• ઉપયોગ: આ તૈયાર થયેલું પ્રવાહી જીવામૃત પિયતના પાણી સાથે આપી શકાય અથવા પાક પર છંટકાવ કરી શકાય. તેનાથી જમીનમાં અળસિયા અને મિત્ર કીટકોની સંખ્યા લાખોગણી વધી જાય છે.
(ક) આચ્છાદન અથવા મલ્ચિંગ (Acchadana / Mulching)
જમીનને ક્યારેય સૂર્યપ્રકાશમાં ખુલ્લી ન રાખવી જોઈએ. ખેતરમાં પાકના અવશેષો, સૂકું ઘાસ કે પાંદડાઓ પાથરીને જમીનને ઢાંકી દેવાની પ્રક્રિયાને આચ્છાદન કહે છે.
• ફાયદો: આનાથી સૂર્યના તાપથી જમીનનું પાણી ઊડી જતું નથી, નીંદણ ઊગતું નથી, અને ધીમે ધીમે આ ઘાસ સડીને જમીનમાં સેન્દ્રિય કાર્બન (હ્યુમસ) વધારે છે.
(ડ) વાફસા (Waaphasa) – ભેજ વ્યવસ્થાપન
છોડના મૂળને વિકાસ માટે માત્ર પાણીની નહીં, પરંતુ હવાની પણ જરૂર હોય છે. જમીનમાં ૫૦% હવા અને ૫૦% પાણીની જે સ્થિતિ સર્જાય છે, તેને વાફસા કહેવાય છે. જીવામૃત અને આચ્છાદનના ઉપયોગથી જમીન એકદમ પોચી અને છિદ્રાળુ બને છે, જેથી વાફસાની સ્થિતિ જળવાઈ રહે છે અને પિયતના પાણીમાં ૫૦ થી ૬૦ ટકા જેટલો મોટો બચાવ થાય છે.
૪. રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ માટે ઘરગથ્થુ અસ્ત્રો
પ્રાકૃતિક ખેતી માં પાક પર આવતી ઈયળો, ચુસિયા પ્રકારની જીવાતો અને ફૂગના નિયંત્રણ માટે બજારની મોંઘી દવાઓના બદલે ગૌમૂત્ર અને વનસ્પતિમાંથી શક્તિશાળી કીટનાશકો બનાવવામાં આવે છે:
૧. નીમાસ્ત્ર (Neemastra): દેશી ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર અને લીમડાના પાન વાટીને બનાવવામાં આવે છે. આના છંટકાવથી સફેદ માખી, મોલોમશી અને નાની ઈયળો દૂર થાય છે.
૨. બ્રહ્માસ્ત્ર અને અગ્નિઅસ્ત્ર: જ્યારે પાક પર મોટી ઈયળો કે ભારે રોગચાળો આવે, ત્યારે ગૌમૂત્રની અંદર લીમડો, સીતાફળના પાન, પપૈયાના પાન, ધતુરો, આંકડો, લીલા મરચા અને લસણની ચટણી નાખીને ઉકાળવામાં આવે છે. આ દવાનો છંટકાવ ગમે તેવી જીવાતનો ખાતમો બોલાવે છે.
૩. ખાટી છાશ: ૪ થી ૫ દિવસ જૂની તાંબાના વાસણમાં રાખેલી ખાટી છાશ ફૂગનાશક (Fungicide) તરીકે અદભૂત કામ આપે છે.
૫. પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવાના મુખ્ય ફાયદાઓ
આજે ગુજરાતના લાખો ખેડૂતો આ પદ્ધતિ અપનાવી રહ્યા છે, જેના પાછળના મુખ્ય કારણો અને ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
• ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો: ઝીરો બજેટ ખેતી હોવાથી ખેડૂતે ખાતર-બિયારણ માટે દેવું કરવું પડતું નથી. ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાથી ખેડૂતની આવકમાં સીધો વધારો થાય છે.
• જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો: અળસિયા (Earthworms) જમીનમાં ૧૫ ફૂટ નીચે જઈને ખનીજ તત્વો ઉપર લાવે છે. જમીન પોચી બને છે અને વરસાદનું તમામ પાણી જમીનમાં ઉતરી જાય છે.
• શુદ્ધ અને પૌષ્ટિક ખોરાક: ઝેરમુક્ત ખેતીથી પકવેલું અનાજ, શાકભાજી અને ફળોનો સ્વાદ અદભૂત હોય છે. તેમાં એન્ટીઓક્સીડેન્ટ અને વિટામિન્સ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. ગ્રાહકો આવા શુદ્ધ ખોરાક માટે બમણો ભાવ આપવા પણ તૈયાર હોય છે.
• પાણી અને પર્યાવરણનો બચાવ: આ ખેતીમાં સિંચાઈ માટે પાણીની ખૂબ ઓછી જરૂર પડે છે. ઉપરાંત, રાસાયણિક ખાતરો ન વપરાતા હોવાથી ભૂગર્ભ જળ અને નદીઓ પ્રદૂષિત થતા અટકે છે.
૬. ગુજરાત સરકારના પ્રોત્સાહક પગલાં અને સહાય યોજનાઓ
ગુજરાતના મહામહિમ રાજ્યપાલશ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીના નેતૃત્વમાં આજે પ્રાકૃતિક ખેતી માટે એક મોટું આંદોલન ચાલી રહ્યું છે.
• ગાય નિભાવ ખર્ચ: રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ પદ્ધતિથી ખેતી કરતા ખેડૂતને એક દેશી ગાયના નિભાવ ખર્ચ પેટે દર મહિને ₹૯૦૦ એટલે કે વાર્ષિક ₹૧૦,૮૦૦ ની આર્થિક સહાય સીધી બેંક ખાતામાં આપવામાં આવે છે.
• માસ્ટર ટ્રેનર્સ અને તાલીમ: ગામડે-ગામડે પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા પ્રગતિશીલ ખેડૂતોને માસ્ટર ટ્રેનર બનાવીને અન્ય ખેડૂતોને વિનામૂલ્યે તાલીમ અપાઈ રહી છે. ગુજરાતનો ડાંગ જિલ્લો આજે સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક જિલ્લો બની ચૂક્યો છે.
નિષ્કર્ષ
આજે જો આપણે આવનારી પેઢીને બંજર જમીન અને રોગોથી ભરેલું શરીર વારસામાં ન આપવું હોય, તો પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવ્યા સિવાય આપણી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નથી. શરૂઆતના એક કે બે વર્ષમાં જમીનમાંથી રસાયણોની અસર દૂર થતી હોવાથી ઉત્પાદન કદાચ થોડું ઘટી શકે, પરંતુ ત્રીજા વર્ષથી જમીન એટલી ફળદ્રુપ બની જાય છે કે ઉત્પાદન અને આવક બંનેમાં બમણો વધારો જોવા મળે છે.
આ ખેતી માત્ર એક ધંધો નથી, પરંતુ જળ, જમીન, જંગલ અને જાનવર (ગાય) ને બચાવવાનું એક ભગીરથ કાર્ય છે. દરેક ખેડૂતે પોતાના ખેતરના એક નાના હિસ્સામાં (ઓછામાં ઓછા એક વીઘામાં) આ પદ્ધતિથી શરૂઆત ચોક્કસ કરવી જોઈએ, જેથી તેમનો પરિવાર તો ઓછામાં ઓછું ઝેરમુક્ત અને શુદ્ધ અનાજ ખાઈ શકે!
https://naturalfarming.dac.gov.in
https://apadimaati.in/wp-admin/post.php?post=2735&action=edit