જેમ મનુષ્યના શરીરને સ્વસ્થ રહેવા માટે યોગ્ય પ્રમાણમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, પ્રોટીન અને ફાઈબરની જરૂર હોય છે, બરાબર તેવી જ રીતે ખેતરના પાકને પણ મુખ્યત્વે ૩ પોષક તત્વોની જરૂર હોય છે: નાઈટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), અને પોટેશિયમ (K). કૃષિ વિજ્ઞાન મુજબ, પાક માટે આ ત્રણેયનો આદર્શ ગુણોત્તર (Ideal Ratio) ૪:૨:૧ હોવો જોઈએ. ૧૯૬૦ના દાયકામાં આવેલી ‘હરિયાળી ક્રાંતિ’ (Green Revolution) પછી રાસાયણિક ખાતરો ભારતીય ખેતીની કરોડરજ્જુ બની ગયા. ખેડૂતો નાઈટ્રોજન માટે યુરિયા (Urea), ફોસ્ફરસ માટે ડીએપી (DAP) અને પોટેશિયમ માટે એમઓપી (MOP) નો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા.
અહીં સુધી બધું બરાબર હતું, પણ પછી સિસ્ટમમાં એક મોટી ખામી ઊભી થઈ જેને આજે આપણે ‘યુરિયા ટ્રેપ’ (Urea Trap) કહીએ છીએ.
શા માટે ખેડૂતો યુરિયા પાછળ આંધળી દોટ મૂકે છે?
આનું સીધું કારણ અર્થતંત્ર અને સરકારની સબસિડી છે. સરકાર યુરિયા પર જંગી સબસિડી આપે છે. જો યુરિયા બનાવવાનો ખર્ચ ₹૧૦૦ આવતો હોય, તો ખેડૂતે માત્ર ₹૨૦ ચૂકવવા પડે છે અને બાકીના ₹૮૦ સરકાર ભોગવે છે.
આ સબસિડીને કારણે બજારમાં ખાતરના ભાવોમાં મોટો તફાવત ઊભો થયો છે:
• યુરિયા નો ભાવ: અંદાજે ₹૫.૯ પ્રતિ કિલો
• DAP નો ભાવ: અંદાજે ₹૨૭ પ્રતિ કિલો
• MOP નો ભાવ: અંદાજે ₹૩૨ પ્રતિ કિલો
તમે જોઈ શકો છો કે અન્ય જરૂરી ખાતરો કરતાં યુરિયા ૫ ગણું સસ્તું છે! પરિણામે, ખેડૂતો ડીએપી કે પોટાશ વાપરવાના બદલે, સસ્તું હોવાને કારણે ખેતરમાં પાણીની જેમ યુરિયા નાખવા લાગ્યા છે.
આંકડાઓની ભયાનક વાસ્તવિકતા:
જ્યાં જમીનમાં ખાતરનું પ્રમાણ ૪:૨:૧ હોવું જોઈએ, ત્યાં ભારતમાં આજની તારીખે સરેરાશ વપરાશનો ગુણોત્તર ૧૦.૯ : ૪ : ૧ થઈ ગયો છે! એટલે કે પાકને જરૂર છે તેના કરતાં લગભગ ૩ ગણો વધુ નાઈટ્રોજન (યુરિયા) જમીનમાં ઠાલવવામાં આવી રહ્યો છે.
આ કોઈ નાની સમસ્યા નથી. આના પરિણામો ભયંકર છે:
• જમીનનો નાશ (Soil Degradation): જમીનની ફળદ્રુપતા અને માઇક્રો-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ ખતમ થઈ રહ્યા છે.
• ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો: લાંબા ગાળે પાકની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે.
• પાણીનું પ્રદૂષણ: વધારાનું નાઈટ્રોજન જમીનમાં ઉતરીને ભૂગર્ભ જળને ઝેરી બનાવી રહ્યું છે.
આમાં સૌથી મોટી વક્રોક્તિ એ છે કે, ભારત પોતાના વપરાશનું ૩૫% યુરિયા તો વિદેશથી આયાત કરે છે. એટલે કે આપણે સબસિડી પણ આપીએ છીએ, જમીન પણ બગાડીએ છીએ અને આયાત કરવા વિદેશી હૂંડિયામણ પણ ખર્ચીએ છીએ!
ઉકેલ શું છે? (The Solution)
આ મહાવિનાશ રોકવા માટે સરકાર અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોએ એક ક્રાંતિકારી ઉકેલ શોધ્યો છે: નેનો યુરિયા (Nano Urea).
માત્ર ૫૦૦ મિલીલીટરની એક નાની બોટલ ૫૦ કિલોની પરંપરાગત યુરિયાની થેલીની ગરજ સારે છે.
• આનાથી જમીન બગડતી અટકે છે.
• પાક નાઈટ્રોજનનો પૂરો ઉપયોગ કરી શકે છે (ઓછો બગાડ).
• પરિવહન અને સંગ્રહ સાવ સરળ બની જાય છે.
• સરકારનો સબસિડીનો બોજ પણ ઘટે છે.
સમસ્યા ક્યાં છે?
સમસ્યા આપણા ખેડૂતોની માનસિકતામાં છે. વર્ષોથી ૫૦-૫૦ કિલોની થેલીઓ ખેતરમાં ઉડાડવાની આદતને કારણે ખેડૂતોને આ નાની ૫૦૦ ml ની બોટલ પર ભરોસો બેસતો નથી.
હવે સમય આવી ગયો છે કે ખેડૂતો જાગૃત થાય. ભવિષ્યની પેઢી માટે ફળદ્રુપ જમીન બચાવવી હશે, તો માત્ર જમીન નહીં, પણ ખાતર વાપરવાની આપણી નીતિ અને આદતો બદલવી પડશે!