જ્યારે પણ ભારતના કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો અને નિકાસની વાત આવે છે, ત્યારે મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ મોખરે આવે છે. ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલું નાનકડું અને હરિયાળું શહેર મહુવા આજે માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ડુંગળી અને લસણના ડીહાઇડ્રેશન (Dehydration) માટે એક વૈશ્વિક હબ (Global Hub) બની ગયું છે. મહુવાને તેના પ્રાકૃતિક સૌંદર્યના કારણે ગુજરાતનું ‘કાશ્મીર’ પણ કહેવાય છે, પરંતુ તેની સાચી આર્થિક ઓળખ તેના આ વિશાળ ઔદ્યોગિક વિકાસથી છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે કેવી રીતે મહુવાના ખેતરોમાંથી નીકળેલી ડુંગળી અમેરિકા અને યુરોપના પિઝા અને બર્ગરનો સ્વાદ વધારી રહી છે.
૧. મહુવા શા માટે ડીહાઇડ્રેશન ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર છે? (https://gaic.gujarat.gov.in/Home/ProjectDetailsPage/A36Rf7FTT%E2%9C%A4556gX2TyXKFw%E2%99%AC%E2%99%AC)
મહુવા અને તેની આસપાસના વિસ્તારો (જેમ કે તળાજા, પાલિતાણા, અને રાજુલા) ની જમીન અને આબોહવા સફેદ અને લાલ ડુંગળીના પાક માટે એકદમ અનુકૂળ છે. અહીં પકવવામાં આવતી સફેદ ડુંગળીમાં તીખાશ ઓછી અને મીઠાશ વધુ હોય છે, તેમજ તેમાં સોલિડ કન્ટેન્ટ (Solid Content) વધુ હોય છે, જે ડીહાઇડ્રેશન પ્રક્રિયા માટે સૌથી આદર્શ માનવામાં આવે છે. આ જ ભૌગોલિક ફાયદાને કારણે મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ આટલી ઝડપથી વિકસ્યો છે. આજે ભારતના કુલ ડુંગળી ડીહાઇડ્રેશન ઉત્પાદનમાં એકલા મહુવાનો હિસ્સો ૮૦% થી વધુ છે.
૨. ડીહાઇડ્રેશન પ્રક્રિયા: ખેતરથી ફેક્ટરી સુધી
ડીહાઇડ્રેશન એટલે કોઈપણ શાકભાજીમાંથી તેનો ભેજ (Moisture) સંપૂર્ણપણે ખેંચી લેવો, જેથી તે લાંબા સમય સુધી બગડે નહીં. આ પ્રક્રિયા અત્યાધુનિક મશીનો દ્વારા થાય છે:
સફાઈ અને કટીંગ: ખેડૂતો પાસેથી આવેલી ડુંગળી અને લસણને મશીનો દ્વારા સાફ કરીને તેની છાલ કાઢવામાં આવે છે અને એકસરખી સ્લાઈસ (ચિપ્સ) કરવામાં આવે છે.
ડ્રાયિંગ (સૂકવણી): આ ચિપ્સને મોટા કન્વેયર બેલ્ટ અને ડીહાઇડ્રેટર મશીનોમાં ચોક્કસ તાપમાને ગરમ હવાથી સૂકવવામાં આવે છે.
પાવડર અને પેકિંગ: સૂકી ચિપ્સ (ફ્લેક્સ) ને સીધી પેક કરવામાં આવે છે અથવા તેને પલ્વરાઇઝર મશીનમાં પીસીને ફાઈન પાવડર બનાવવામાં આવે છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને કડક હાઈજીન (સ્વચ્છતા) ના નિયમોના પાલનને કારણે મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ આંતરરાષ્ટ્રીય ગુણવત્તાના ધોરણો જાળવી રહ્યો છે.
૩. વિવિધ પ્રોડક્ટ્સ અને મહિલા સશક્તિકરણ
આ ફેક્ટરીઓમાં માત્ર પાવડર જ નહીં, પરંતુ ગ્રાહકોની માંગ મુજબ વિવિધ પ્રકારની પ્રોડક્ટ્સ બને છે. જેમાં ડુંગળીના ટુકડા (Kibbled Onion), બારીક કટિંગ (Minced), ગ્રેન્યુઅલ્સ (Granules) અને ફાઈન પાવડરનો સમાવેશ થાય છે.
સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે, મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ મહિલા સશક્તિકરણનું પણ મોટું માધ્યમ બન્યો છે. ડુંગળી-લસણની સફાઈ, ગ્રેડિંગ અને પેકિંગ વિભાગમાં મોટાભાગે હજારો સ્થાનિક ગ્રામીણ મહિલાઓને રોજગારી આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ આર્થિક રીતે પગભર બની છે.
૪. વૈશ્વિક નિકાસ અને આર્થિક યોગદાન
મહુવામાં તૈયાર થતો ડુંગળી અને લસણનો પાવડર અમેરિકા, યુરોપ, રશિયા, અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં મોટા પાયે નિકાસ (Export) થાય છે. વિદેશમાં ડોમિનોઝ, મેકડોનાલ્ડ્સ જેવી બ્રાન્ડ્સ, ફાસ્ટ ફૂડ, સૂપ, અને રેડી-ટુ-ઈટ (Ready-to-eat) પેકેટ ફૂડ બનાવતી મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ મહુવાના પાવડરનો જ ઉપયોગ કરે છે. આ નિકાસથી દર વર્ષે ભારતને કરોડો રૂપિયાનું વિદેશી હૂંડિયામણ મળે છે. આમ, મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ દેશના અર્થતંત્રમાં સિંહફાળો આપી રહ્યો છે.
૫. ખેડૂતોને ફાયદો અને કૃષિ સુરક્ષા
અગાઉ, જ્યારે ડુંગળીનું બમ્પર ઉત્પાદન થતું ત્યારે ભાવ ગગડી જતા અને ખેડૂતોને ડુંગળી રસ્તા પર ફેંકવી પડતી. પરંતુ હવે આ આશરે ૧૦૦ થી વધુ ડીહાઇડ્રેશન પ્લાન્ટ્સ હોવાને કારણે ખેડૂતોને તેમના પાકના પોષણક્ષમ ભાવો મળી રહે છે. જો બજારમાં સીધી ડુંગળી વેચવામાં નફો ન દેખાય, તો ખેડૂતો સીધા જ ફેક્ટરીઓમાં માલ આપી શકે છે. આમ, આ ઉદ્યોગ ખેડૂતો માટે એક આર્થિક સુરક્ષા કવચ બની ગયો છે.
૬. ઉદ્યોગ સામેના પડકારો અને ભવિષ્ય
આટલી મોટી સિદ્ધિઓ હોવા છતાં, વર્તમાન મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ કેટલાક પડકારોનો પણ સામનો કરી રહ્યો છે. ડીહાઇડ્રેશન પ્રક્રિયામાં સતત ગરમીની જરૂર પડે છે, જેના માટે કોલસો અને વીજળી મોંઘા પડવાથી ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે. આ ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ચીન અને ઈજિપ્ત જેવા દેશો તરફથી સસ્તા ભાવે પાવડર મળતો હોવાથી કિંમતોને લઈને મોટી સ્પર્ધા રહે છે. વાતાવરણમાં આવતા બદલાવ અને કમોસમી વરસાદ પણ કાચા માલ (ડુંગળી) ની અછત ઊભી કરે છે.
નિષ્કર્ષ
નિઃશંકપણે કહી શકાય કે, મહુવામાં ડુંગળી અને લસણ ઉદ્યોગ એ ‘વોકલ ફોર લોકલ’ (Vocal for Local) અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India) નું ઉત્તમ અને વાસ્તવિક ઉદાહરણ છે. જો સરકાર દ્વારા નિકાસમાં વિશેષ સબસિડી, માળખાગત સુવિધાઓ અને સસ્તી વીજળી જેવી સહાય પૂરી પાડવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં મહુવા આ ક્ષેત્રે સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાનો એકાધિકાર (Monopoly) જમાવી શકે તેમ છે. આ ઉદ્યોગ માત્ર એક વેપાર નથી, પરંતુ મહુવા અને ભાવનગર જિલ્લાની જીવાદોરી છે.